07.04.2021, 07:17

Çoban Kültürü

Çoban kültürü, Orta Asya bozkırlarından Anadolu yaylalarına uzanan "Oğlunla oba,kızınla komşu ol" geleneğine dayanan , özgün sosyal,kültürel ve ekonomik özelliklere sahip bir yaşama felsefesini ifade eder. Bozkır kültürü olarak ifade edilen  çoban kültürü ile harmanlanan  Asya ve Anadolu çoğrafyası , zengin ve renkli halk kültürümüz ile bütünleşmiştir.

Keklik öten, kekik biten yaylalarda, tarlalarda, bahçelerde, bağlarda yaşayan insanları sembolü  olarak değerlendirlmekte olan çobanlar, sabahları horoz ötüşleri arasında keklik sesiyle uyanırlar ve akşamları köpek havlamaları, kuzu sesleri, güvercin ötüşleri arasında huzur ve mutlulukla uykulara dalarlar.

Dört bir yanı  çoban çeşmeleri ile donatılmış köylerin  otlakiyelerinde, derelerinde ve tepelerinde, sırtlarında( abası)kepenekleri, elinde kavalı,önünde heybeli eşeği ve yanında karabaş köpeği  , büyük ve küçükbaş hayvaları ile baş başa olan çobanlar, kırsal hayatın vazgeçilmez meslek erbabı olarak halk arasında sevilirler.Halkın bir parçası, hayvanların can yoldaşı olarak romanlara ve şiirlere konu olan çobanlar, halk kültürümüzün özgün parçalarıdırlar.

Ünlü şair Faruk Nafiz Çamlıbel "ÇOBAN ÇEŞMESİ" şiirinde şöyle der:

"Derinden derine ırmaklar ağlar, /Uzaktan uzağa çoban çeşmesi,   

Ey suyun sesinden anlıyan bağlar, /Ne söyler şu dağa çoban çeşmesi.  

 Göynünü Şirin'in aşkı sarınca , /Yol almış hayatın ufuklarınca,   

O hızla dağları Ferhat yarınca,/ Başlamış akmağa çoban çeşmesi.  

 O zaman başından aşkındı derdi, /Mermeri oyardı, taşı delerdi.   

Kaç yanık yolcuya soğuk su verdi,/Değdi kaç dudağa çoban çeşmesi.   

Vefasız Aslı'ya yol gösteren bu,/ Kerem'in sazına cevap veren bu,   

Kuruyan gözlere yaş gönderen bu,/Sızmadı toprağa çoban çeşmesi.   

 Leyla gelin oldu, Mecnun mezarda,/Bir susuz yolcu yok şimdi dağlarda,       

Ateşten kızaran bir gül arar da,/Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi,   

 Ne şair yaş döker, ne aşık ağlar,/ Tarihe karıştı eski sevdalar.   

Beyhude seslenir, beyhude çağlar, /Bir sola, bir sağa çoban çeşmesi."   

Çoban kavalının yanık, donuk ve içli sesine akseden musiki ile tüm canlılar dinlenir,eğlenir ve ruhlarını yıkarlar. Çobanların  ritimli ıslık sesi ile koyun ve kuzular, çoban çeşmeleri önünde kurulan  su içme yerlerinden susuzluklarını doya doya giderirler.Kendileri de avuç avuç su içerek yorgunluklarını üzerlerinden atarlar. Ellerini ve yüzlerini yıkayarak serinler,dinlenir ve dinçleşirler.

Doğaya, insana ve özellikle çobanlara gönlünü  açan ünlü şair Kemalettin Kamu şöyle demekte:

"Daha deniz görmemiş bir çoban çocuğuyum,/Bu dağların eskiden aşinasıdır soyum.

Bekçileri gibiyiz, ebenced buraların,/Bu tenha derelerin, bu vahşi kayaların,

Görmediği gün yoktur sürü peşinde bizi,/Her gün aynı pınardan, doldurup testimizi,

Kırlara açılırız çıngıraklarımızla...

Nadir duyabildiği taze bir heyecanla,/Karıştım o gün bugün bu zavallı çobanla

Bingöl yaylalarının mavi dumanlarına,/Gönlümü yayla yaptım Bingöl çobanlarına."

Kemalettin Kamu, “Bingöl Çobanları" şiirinde, Anadolu insanını, kendi yaşayışı içinde ele alıyor. O, bir yolcu veya yabancı değil, bu toprakların yerlisidir. Soyu “bu dağların eskiden beri âşinâsı”dır. Çobanlar, buraların “ebenced” bekçisidirler. “Tenha derelerin, vahşi kayaların” onları sürü peşinde görmediği gün yoktur. Burada bir "geçiş” değil, bir “kalış”, öteden beri bu topraklarda yaşayan bir insanın hayatı ve duyuş tarzı  ifade edilirken, bu farklı duruş ,şiire bir hüviyet veriyor.

Şair, eserinin kahramanı olan çobanı, bizzat konuşturmak suretiyle tanıtıyor. Bu anlatış tarzı, şiire lirik bir karakter  kazandırıyor. Burada şairin çobanla ruhi kaynaşmasını görebiliyoruz.

Ünlü şair Enver Bilgiç,çobanların öyküsünü dizelerine aktarmış:

"Çocuk yaşta beni dağa attılar,/ Kepenek altında sabah eyledim,

Önüme bir sürü davar kattılar,/Toz toprak içinde iflah eyledim.

Kuru somun peynir soğandı aşım,/Ot saman olurdu hep üstüm başım,

Karışırdı terim ilen göz yaşım,/Bazen isyan edip günah eyledim.

Yaylanın düzünde kışlamız vardı,/Koru buram buram ardıç kokardı,

Yazın güneş çarık gibi yakardı,/Yaban hayatı ben essah eyledim.

Gün doğmadan sürü dağlara yürür,/Derelerden bazen duman sel yürür,

Karanlıkta sanki çalı dal yürür,/Sabrımı korkuya silah eyledim.

Dağda taşta zormuş karın tokluğu,/Kapatır yolları karın çokluğu,

Aklıma düştükçe yarin yokluğu,/Kavalla dertleşip ferah eyledim.

Saf masum hayvanlar can dostum oldu,/Yaylalar ovalar neşeyle doldu.

Patikalar huzur veren yol oldu,/Baykuş konan ini dergâh eyledim.

Coşkuyla meleşir kuzu koyunlar,/Kaymak gibi sütler sımsıcak yünler,

Bir ömre bedelmiş o kutsal dünler,/Hiç aklımdan çıkmaz eyvah eyledim.

Dünyadan habersiz gözden ıraktım,/Çoban olmak için belki çıraktım,

Ben sevdamı dağda,kırda bıraktım/Divane gönlümü ıslah eyledim.

Bir nefes gibiydi geçti seneler,/Kulaklarımda hep kuzular meler,

Harmanda savrulup uçtu teneler,/Düvenler üstünde semah eyledim."

 Onbeşin üzerinde esere imza atarak kültür tarihimize büyük katkılar sunan,2017'de Halk Kültürü üstün hizmet ödülü'ne layık görülen, eski müze müdürlerinden  Ahmet Semih Tülay,  Asya'dan Anadolu'ya uzanarak yaşatılan "ÇOBAN KÜLTÜRÜ" üzerinde uzun yıllar yaptığı  araştırmalarını, "İlk Çağlardan Günümüze ÇOBAN KÜLTÜRÜ I VE II -Sözlük,Atasözleri ve Deyimler" adlı 820 sayfalık iki ciltlik eserlerinde  çarpıcı örnekleriyle  harmanlamıştır.(Afyonkarahisar Belediyesi Kültür yayınları no :28 ve 29 ). Bu örnek  kültür hizmetinde , tüm emeği geçenleri kutluyorum.Sığırtmaç ölmüş sopası kalmış,sığırtmaçlık yok olsa, kitabı kalır.

Eski sevdalar ve eski meslekler tarihe karışsada ,izleri ve dumanları , esintiler halinde hayatın bir parçası olarak  hep yaşamaya devam ederler.Tıpkı çoban-çobanlık ve çoban kültürü gibi. Bozkırın insanı ,havası, suyu,geleneği ve alışkanlıkları renklerle bezenmiş  çoban kültürünü oluşturur.

Yaylaların koyunsuz, kuzusuz ve çobansız kaldığı bu ortamda, yeni yılda çobanlara, umut , iş ve mutluluk ,şairlere yeni şiirler ve  araştırmacılara yeni eserler yazmaları dileklerimizle.       

Yorumlar (2)
Osman Oğuz 2 hafta önce
beni çocukluğuma götürdünüz kasabamızda 9 koyun sürüsü vardı her sürü 2000/ 2500 küçük baş hayvandan oluşurdu toplam 20000 belki daha fazlası bu gün ise hepsi hayal oldu dedelerimiz kışın Çukurova ya yazın Bozok yaylasına gelirlermiş Amcam çok güzel kaval çalarmış Batman Sason da görev yaptığım yıllarda 1984/1987 yıllarında göçerler Sason a yaylaya geliyorlardı terörden dolayı gelmez olmuşlardı bir şiirimde bu konuya değinmiştim Ne kuzu kalmıştır ne koyun evde Süt sağmaya giden analar nerde Ses vermez olmuştur bu boş evlerde Onları arayıp bulamıyorum Bir başka şiirde ise Koyun meler kuzusuna Kuzu meler anasına Yüreğimin acısına Derman bulunur mu dağlar Çoban kültürünün son çocuklarıyız selamlar
yahya aksoy 2 hafta önce
Çobanlıktan dünya ressamlığına ilerleyen Süleyman Şahin'i gönülden kutluyorum. Çamlık gazetemizde yer vermenize teşekkürler ediyorum.
Namaz Vakti 22 Nisan 2021
İmsak 04:14
Güneş 05:46
Öğle 12:44
İkindi 16:30
Akşam 19:32
Yatsı 20:58
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 34 72
2. Fenerbahçe 34 69
3. Galatasaray 34 66
4. Trabzonspor 35 60
5. Alanyaspor 35 55
6. Hatayspor 34 53
7. Gaziantep FK 34 51
8. Sivasspor 34 51
9. Karagümrük 34 50
10. Göztepe 35 47
11. Rizespor 34 42
12. Antalyaspor 35 42
13. Konyaspor 34 41
14. Ankaragücü 34 38
15. Malatyaspor 34 37
16. Kasımpaşa 34 37
17. Kayserispor 34 35
18. Erzurumspor 35 34
19. Başakşehir 33 33
20. Gençlerbirliği 34 32
21. Denizlispor 34 27
Takımlar O P
1. Giresunspor 31 63
2. Adana Demirspor 31 61
3. Samsunspor 31 61
4. Altay 31 57
5. İstanbulspor 31 57
6. Altınordu 31 53
7. Ankara Keçiörengücü 31 49
8. Ümraniye 31 47
9. Tuzlaspor 31 47
10. Bursaspor 31 43
11. Bandırmaspor 31 39
12. Boluspor 31 38
13. Balıkesirspor 31 35
14. Adanaspor 31 34
15. Menemenspor 31 31
16. Akhisar Bld.Spor 31 26
17. Ankaraspor 31 23
18. Eskişehirspor 31 8
Takımlar O P
1. Man City 33 77
2. M. United 32 66
3. Leicester City 31 56
4. Chelsea 32 55
5. West Ham 32 55
6. Tottenham 33 53
7. Liverpool 32 53
8. Everton 31 49
9. Arsenal 32 46
10. Leeds United 32 46
11. Aston Villa 31 44
12. Wolverhampton 32 41
13. Crystal Palace 31 38
14. Southampton 32 36
15. Newcastle 32 35
16. Brighton 32 34
17. Burnley 32 33
18. Fulham 33 27
19. West Bromwich 31 24
20. Sheffield United 32 14
Takımlar O P
1. Real Madrid 32 70
2. Atletico Madrid 31 70
3. Sevilla 32 67
4. Barcelona 30 65
5. Real Betis 32 49
6. Villarreal 32 49
7. Real Sociedad 31 47
8. Osasuna 32 40
9. Granada 30 39
10. Athletic Bilbao 31 38
11. Celta de Vigo 31 38
12. Levante 32 38
13. Cádiz 32 36
14. Valencia 32 35
15. Getafe 31 31
16. Deportivo Alaves 32 30
17. Real Valladolid 31 28
18. Huesca 31 27
19. Elche 32 27
20. Eibar 31 23
Günün Karikatürü Tümü

Gelişmelerden Haberdar Olun

@