Türk halk edebiyatının en güçlü temsilcilerinden biri olan Karacaoğlan, asırlardır Anadolu’nun ve Rumeli’nin dilinde yaşamaya devam ediyor. Ancak onun hangi şehirli olduğu meselesi, edebiyat tarihinin en büyük muammalarından biri olmayı sürdürüyor.
Karac’oğlan ismiyle anılan şairin XVI. mı yoksa XVII. yüzyılda mı yaşadığı dahi kesin değildir. Dahası, aynı mahlası kullanan birden fazla şairin varlığı ihtimali, şiirlerin ve hayat hikâyelerinin birbirine karışmasına neden olmuştur.
Şiirlerdeki İz: “Mamalı’dan Ben Bir Rıdvan Oğluyum”
Karac’oğlan’a atfedilen şu mısralar, Yozgat iddiasını güçlendiren en önemli delillerden biri olarak gösteriliyor:
“Mamalı’dan ben bir Rıdvan oğluyum”
Bozok (Yozgat) bölgesinde yerleşik Mamalu Türkmenleri ve özellikle Şefaatli civarındaki Rıdvanlı (Rızvanlı) köyü, bu ifadenin yerel hafıza ile örtüştüğünü ortaya koyuyor.
Şefaatli, Karanlık Dere Vadisi, Kazlıuşağı ve Rıdvanlı çevresinde anlatılan rivayetler ile şiirlerde geçen ifadeler arasında dikkat çekici paralellik bulunuyor. Bu durum, XIX. yüzyılda yaşamış bir Yozgatlı Karac’oğlan ihtimalini kuvvetlendiriyor.
İskân, Aşiret ve Husumet İzleri
Mamalu Aşireti’nin Bozok’a iskânı XVIII. yüzyıl başlarına dayanıyor. Aşiretler arası yerleşim ve yaylak paylaşımı meselesi, şiirlerdeki hüzünlü ve sılaya dair dizelerle örtüşüyor.
Örneğin şu mısralar:
“Zalimin zulmünden düşman şerrinden
Haydin bacılarım burdan gidelim”
yerel anlatılarla birleştiğinde, aşiret içi ve köyler arası gerilimlerin şiire yansıdığı düşünülüyor.
Yozgat Türkülerindeki İzler
Karac’oğlan’ın dili ve üslubu, Yozgat türkülerinde de kendini gösteriyor. Özellikle sürmeli çeşitlemeleri ve “Dersini almış da ediyor ezber” türküsünün ikinci kıtasındaki söyleyiş tarzı, Karac’oğlan şiirleriyle benzerlik taşıyor.
Aşağıdaki dizelerdeki ifade gücü dikkat çekicidir:
“Ateşim yanmadan tütünüm tüter
Havaya bulutun ağdığı gibi”
Bu üslup, hem Bozok ağzını hem de Karac’oğlan’ın lirizmini yansıtmaktadır.
Rumelili mi, Çukurovalı mı, Bozoklu mu?
Edebiyat araştırmacıları arasında üç ana görüş öne çıkmaktadır:
-
Rumelili Karac’oğlan
-
Çukurovalı Karac’oğlan
-
Yozgatlı (Bozoklu) Karac’oğlan
Muhtemelen farklı yüzyıllarda yaşamış ve aynı mahlası kullanmış şairler söz konusudur. Bu nedenle şiirlerin tamamını tek bir şahsiyete bağlamak güç görünmektedir.
Sonuç
Karac’oğlan’ın kesin memleketini belirlemek bugün için mümkün değildir. Ancak şiirlerdeki mensubiyet işaretleri, Mamalu Türkmenleri ile bağlantılar ve Yozgat’ın şifahi kültüründeki güçlü anlatılar, XIX. yüzyılda yaşamış bir Yozgatlı Karac’oğlan ihtimalini ciddi biçimde gündeme taşımaktadır.
Rumelili de olsa, Çukurovalı da olsa, Yozgatlı da olsa; o, Türk kültürünün müşterek hafızasında yaşayan büyük bir söz ustasıdır. Karac’oğlan, Anadolu’nun ve Bozok’un gönül sesidir.