Kış aylarında arkadaş gruplarını ve akrabaları aynı sofrada buluşturan arabaşı, Anadolu’nun birçok bölgesinde yaygın olarak tüketilen geleneksel bir yemek. Arabaşının adı üzerine farklı görüşler bulunsa da, yaygın kanaat kelimenin “ara aşı”ndan türediği yönünde. Türkçede bitişik ikiz ünlü bulunmadığı için, zamanla “b” veya “p” sesleri kaynaştırma sesi olarak kelimeye eklenmiş ve “arabaşı” ya da “arapaşı” şeklini almış.
Bu yönüyle arabaşı, Arap mutfağıyla ilişkilendirilse de tarihsel ve kültürel veriler bu görüşü desteklemiyor. Zira arabaşının hazırlanışı, sunumu ve tüketim biçimi tamamen Anadolu’ya özgü özellikler taşıyor.
Anadolu’nun Ortak Sofrası
Arabaşı; Karaman, Konya, Kayseri, Yozgat, Kırşehir, Nevşehir, Mersin, Eskişehir, Çankırı, Kırıkkale, Kahramanmaraş ile Emirdağ ve Sivrihisar gibi ilçelerde yüzyıllardır kış aylarının vazgeçilmez geleneği olarak yaşatılıyor. Uzun kış gecelerinde akşam yemeğinden sonra yenilen arabaşı, yalnızca bir aş değil; muhabbetin, sohbetin ve dostluğun vesilesi.
Türk kültüründe “şölen” olarak adlandırılan toplu ziyafetlerin günümüze ulaşan en canlı örneklerinden biri olan arabaşı, sosyolojik açıdan da birlik ve beraberliğin güçlü bir göstergesidir.
Tarihten Günümüze Arabaşı Şölenleri
Tarihî kaynaklara göre arabaşı, 13. yüzyılda Karaman ve Dulkadir Beylikleri döneminde şölen aşı olarak yapılmış ve toplu katılımlarla tüketilmiş. Günümüzde de bu gelenek sürdürülmekte; birçok il ve ilçede arabaşı şölenleri düzenleniyor. Özellikle Emirdağ’da ve Emirdağlıların yoğun yaşadığı Eskişehir, Afyon ve Belçika gibi yerlerde bu kültür canlılığını koruyor.
Arabaşı geleneği genellikle ekim ayından mart sonuna kadar devam eder. Bu dönemde hısım-akraba, eş-dost ve arkadaş grupları sıra geceleri düzenleyerek arabaşı sofralarında buluşur.
Hazırlanışı ve Ritüelleriyle Bir Kültür
Arabaşı; çorba ve hamurdan oluşur. Çorbası tavuk, hindi, kaz, keklik, bıldırcın, tavşan veya kuzu etiyle hazırlanır. Hamuru ise un, su ve tuzdan yapılır ve soğuk olarak servis edilir. Çorba sıcak, hamur soğuk olur. Büyük sinilere dökülen hamur baklava dilimi şeklinde kesilir ve “curkadak” adı verilen özel tahta kaşıkla yutulur.
Arabaşı yutulurken hamurun çorbaya düşürülmesi ceza gerektirir. Bu da geleneğe eğlenceli bir ritüel kazandırır. Arabaşı sonrası oyunlar oynanır, sohbet edilir ve bir sonraki arabaşı günü belirlenir.
Tescil Tartışmaları ve Kültürel Sahiplenme
Kültür ve Turizm Bakanlığı arabaşını Karaman’a ait bir değer olarak tescil ederken, Yozgat Belediyesi de Türk Patent Enstitüsü’ne başvurarak arabaşını tescil ettirdi. Yemek tarihi uzmanı Nevin Halıcı da arabaşının Karaman kökenli olduğunu ve buradan diğer Türkmen bölgelerine yayıldığını belirtiyor.
Adı Değil, Tadı Konuşuyor
Arabaşı, adından çok taşıdığı anlamla öne çıkıyor. Onun tadında; paylaşma, dayanışma, sosyal barış ve dostluk var. Yüzyıllardır Anadolu insanını aynı sofrada buluşturan bu gelenek, bugün hâlâ sıcaklığını koruyor.
